[TA?rkAi??e iAi??in sayfayAi?? aAYaAYAi?? kaydAi??rAi??n]


Yesim Agaoglu / Ai??zgA?l Arslan / Handan BAi??rA?teAi??ene / Elif Ai??elebi / Inci Eviner / GA?l Ilgaz / Neriman Polat / Ani Setyan / Sermin Sherif / Gonca Sezer

Curator: Beral Madra

Photography, Digital Print, Video, Installations From Istanbul

in collaboration with 8th March Group:

Adelina Popnedeleva, Alla Georgieva, Borjana Dragoeva, Daniela Kostova, Dimitrina Sevova, Elena Panajotava, Maria Vassileva(curator), Monika Romenska, Nadezhda Lyahova, Nadja Genova, Sylvia Lazarova, Tanya Abajiyeva, Venstsislav Zankov

8 march 2002

When I was invited to curate an exhibition at the ATACenterfor Contemporary Art in Sofia, I had the irrepressible impulse to have a show exclusively with women artists. This might have seemed quite old-fashioned, obsessive, and feminist approach, but encouraged by the enthusiasm of the invited artists and my partners in Sofia, Raimonda Mudova and Maria Vassileva, I took the risk. Doubtlessly the idea was based on two facts: not only the date of the exhibition would be coinciding with the International Womenai??i??s Day, an accomplishment of socialist women at the beginning of the 20th century, but also a group of women identifing themselves 8th of March Group have been realizing significant exhibitions in Sofia. This could be an occasion for an encounter between the women artists of Sofia and Istanbul.

Bulgaria andTurkey is going through a period of transition. Nevertheless, the struggles that women have to wage for securing their political, economic, and cultural positions in these still predominantly traditional societies are much more difficult compared to that of men. We also know that theory and practice in art is traditionally male-dominated; however women artists are producing notable and arresting works.

Post-modernism was an ally for female artists; yet it has never been too easy to change the status quo. For opening up the field of the social for the hitherto excluded subjectsai??i??among them are women of all classes and professionsai??i??dominant meta-narratives has to be challenged and not only the modernist gaze of the audiences needs to transformed but also the institutions need to reconfigured. Without doubt, such a vision of a pluralist society is yet to be realized. However, the so-called traditional female qualities of sharing, communication, and flexibility and the desire to collaborate are becoming more and more important (1) and I believe that they have a great deal to offer in contribute to the fundamental changes that are already beginning to take place in our countries.

In the historical background of our territory, during Anatolian Civilizations before Christ, in Byzantiumand during the Ottoman Empiresome upper class women are mentioned to have an episodic central role in the society. I will refer here to a historic event between 8th and 9th century during the period of iconoclasm inByzantium that will allegorically correlate to the Orthodoxy and to the position and identity of women in the collective memory of our societies. InByzantium, women of all classes had opposed the official politics of the state and have played a militant role in maintaining the worship of icons. When in 726 or 730 the great icon of Christ, which was displayed on the Chalky Gate of theGreatPalace, the women have rebelled and demonstrated in the streets ofConstantinople. Two empresses Irene and Theodore have restored the worship of icons around 850. What was the reason of this attachment to the icons? The women ofByzantium had a very limited role in the society and they were confined to their homes and daily occupations. Icons were the only private way to practice their religion. As a result, iconoclasts have acquired anti-feminist view and even questioned the role of Virgin Mary! (2).

Even though we cannot speak about a calculated womenai??i??s art movement inTurkey, we can distinguish a definite emergence of women artists since the beginning of 1980ai??i??s. And this emergence never had the distinct form of women coming together and exhibiting their work in solidarity; on the contrary from the beginning, women artists were invited to artists associations and exhibitions organized my men artists. Similarly we cannot define a feminist avant-garde art during the early and late modernism; feminism or a kind of womenai??i??s identity in art was not politically manifested in art works. Early modernist like Hale Asaf, late modernists like SA?kriye Dikmen, Fahrel Nissa Zeid were not so marginal in their art and were not exposed to discrimination; they were too minor in number to be considered as rivals for men. Neither in the late 70ai??i??s when FA?sun Onur produced arte-povera-like fragile installations, nor in the 80ai??i??s when Nur KoAi??ak displayed her fetish-object paintings, Jale Erzen and Hale ArpacAi??ogE?lu have painted in neo-expressionist style, the women artistsai??i?? pursuit of individuality and exploitation was noticed as a feminist challenge. After the first two International Istanbul Biennale, AysA?e Erkmen, GA?lsA?n Karamustafa, Canan Beykal, Handan BAi??rA?teAi??ene, IEi??nci Eviner have presented their conceptual and post-modern works. Feminism or womenai??i??s identity only step by step became the principal site for struggle in art. Beginning of 90ai??i??s there are many success stories of women artists such as Hale Tenger, SA?A?kran Aziz, Canan Tolon, Ebru Ai??zseAi??en, Esra Ersen, SA?A?kran Moral. Since the end of the 90ai??i??s women artists from different generations and backgrounds are producing surprisingly striking works. Others who are gaining recognition ai??i?? among them, Gonca Sezer, Canan SA?enol, Ai??zgA?l Arslan, SA?eyda Cesur, Elif Ai??elebi, Neriman Polat, GA?l Ilgaz, Sermin Sherif and many others ai??i?? are challenging and dealing with patriarchal family structure, sexual repressions, child and women abuse, media influence on women and women as a fetish-object in the welfare society.

Modern art was considered to be elitist and have failed to address the political.Ai??Ai?? Post-modern art is also too sophisticated to be perceived by the official and private institutions that are supposed to fund art and what is more, not only the womenai??i??s work in art but also art by male artists is being devaluated and ignored as a source of political protest.Ai?? On the other hand, who and what can compete with the commodity and media culture and gain ground? Yet, the women artists no doubt suffered of being women in a patriarchal culture, of being excluded from decision-making positions, of being discouraged in realizing their projects and ideas.Ai?? Art was not the field for feminist debate and is yet to become one. Most of the women artists have gained their firm position through their increasing attachment to the international art world.Ai?? At present, even though the middle and lower class women in Turkish society are still marginal players and exposed to male dominance, feminism in art appears to be passAi??.Ai?? The middle upper class intellectual womenai??i??women artists (and curators) are included into this classai??i??have learned to act strategically and to play according to the rules of the game.
The title of the exhibition is one such strategy: Given the general tenor of the artistsai??i?? works, it aims to subvert the current status quo for the advantage of an exhibition with women artists.Ai?? Tolerating the attention and interest of the public to the entertainment world and fulfilling the expectations of conceited audiences I mockingly entitle the exhibitionAi??Sheshow(with obvious allusion to Peepshow).Ai?? Challenging the ubiquity of stereotyping in the media industry, I wanted to draw some attention to the continuing exploitation of the image of woman under the aegis of global capitalism. The works of the artists will do the rest.

Kindly translated by the renown poet Georgi Pashov, YesA?im AgE?aogluai??i??s poem ai???They cameai??? was displayed as an installation of 1000 pieces of yellow paper. The papers were folded as ships and aeroplanes in reference to war and presented to the audience to be consumed.

The youngest artist in the show, Ai??zgA?l Arslan has documented her 24 hours performance dealing with the computer and virtual space in an attic room, paradoxically surrounded by a bird in a cage and plants. Entitled ai???On Lineai???, 14 photographs look like a ai???photo-playai??? of an obsession breaking the connectivity of the individual from the real world. Handan BAi??rA?teAi??eneai??i??s ai???My Motherai??i??s Showai??? is a tribute to her mother who has emigrated from the Balkans. She invited the sisters and friends of her mother to embroider a tablecloth which belonged to her mother and basted the photographs of this workshop together with a watercolour she made in 1962 and a print of her motherai??i??s hand on the same tablecloth. Neriman Polat and Elif Ai??elebi with their video-loops guide the gaze of the viewer to the TV-room culture. Polat sums up the libidinalization of the TV in a simple motion of a woman walking towards a TV, sitting on it and simulating masturbation. Elif Ai??elebi juxtaposes toy animals as still life to animal animation as TV-life.

ai???Terra Incognitaai???, a series of digital ready-made photographies of Inci Eviner are dated 1998. Two of these series ai???Healingai??? and ai???Sisterhoodai??? show the stereotype life-style and values of a welfare community. Eviner attacks the conviction of the viewer and creates a teasing alienation by replacing the heads of the persons with fish heads. A performance documentation of 8 photographs, installed in two rows show GA?l Ilgaz marking herself with the sentence ai???I am guilty ofai??i??ai??? The viewer is urged to perceive the act in two ways: It might be a collective confession or it is an attempt to make a clean sweep off for all the sins and accusations.

Sermin Sherifai??i??s performance documentation of ai???Scarlet Scarfai??? was exhibited in 49th Venice Biennale. With a scarlet scarf Sherif has made almost 70 different forms of head cover, each evoking associations to different identities. She scrutinises the gaze of the majority on the head covering or veiled female identity particularly associated with Islamic convictions. The viewer can exploit Ani Setyanai??i??s hourglass filled with terra-cotta human figurines. The fragmentation to the point of disintegration implements a nihilistic approach to the female identity.

Likewise Gonca Sezerai??i??s sequence photographs of her shadow on a wall of reeds insinuates to the flux of life and to the reality and dream; but connects us to an illusion of something wonderful.

Beral Madra / July 2002

1.Debbie Duffin, Exhibiting Strategies, New Feminist Art Criticism, Manchester University Press, 1995,p 69
2. Nevra Necipoglu, Women in Byzantium, GAi??steri, Dec. 1993, p.110-114



Istanbulai??i??dan KadAi??n SanatAi??Ai??lar

Fotograf, Video ve Enstalasyonlar

Sofya, Ata Centerfor Contemporary Art

YeAYim Agaoglu / Ai??zgA?l Arslan / Handan BAi??rA?teAi??ene / Elif Ai??elebi / Ai??nci Eviner / GA?l Ilgaz / Neriman Polat / Ani Setyan / Sermin Sherif /Gonca Sezer

KA?ratAi??r: Beral Madra

Sofyaai??i??daki 8 Mart Grubu ile iAYbirliAYi:

Adelina Popnedeleva, Alla Georgieva, Borjana Dragoeva, Daniela Kostova, Dimitrina Sevova, Elena Panajotava, Maria Vassileva(curator), Monika Romenska, Nadezhda Lyahova, Nadja Genova, Sylvia Lazarova, Tanya Abajiyeva, Venstsislav Zankov

Sofyaai??i??nAi??n 1996ai??i??da kurulmuAY Ai??aAYdaAY sanat merkezi olan ATA Center for Contemporary Artai??i??da bir sergi yapmak A?zere Ai??aAYrAi??ldAi??AYAi??mda, bu sergiyi kadAi??n sanatAi??Ai??larla yapmanAi??n gerekli olduAYunu dA?AYA?ndA?m. Hem 20.yy baAYAi??nda sosyalist kadAi??nlarAi??n eseri olan 8 Mart uluslararasAi?? kadAi??nlar gA?nA? dolayAi??sAi??yla serginin zamanAi?? buna uygun dA?AYA?yordu, hem de Sofyaai??i??da kendilerine 8 Mart Grubu adAi??nAi?? vermiAY bir grup kadAi??n sanatAi??Ai?? Ai??nemli sergiler gerAi??ekleAYtiriyordu. Bu iki kentin kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??nAi??n karAYAi??laAYmasAi?? iAi??in iyi bir olanaktAi??. Bu modasAi?? geAi??miAY, saplantAi??lAi?? ve feminist bir iAY olarak gAi??rA?lebilirdi, ne ki bAi??yle deAYerlendirilmek pahasAi??na bu sergiyi gerAi??ekleAYtirmeye karar verdim. KuAYkusuz, davet ettiAYim sanatAi??Ai??lar olumlu tepki vermeseydi, sergi de gerAi??ekleAYmezdi.

TA?rkiyeai??i??de belirgin bir sosyalist kadAi??n hareketi olmadAi??AYAi?? iAi??in, Bulgaristanai??i??Ai??n sosyalist dAi??nemindeki kadAi??n deneyimleri ile TA?rkiyeai??i??deki o dAi??nemdeki kadAi??n deneyimlerini karAYAi??laAYtAi??rmak olasAi??lAi??AYAi?? yok! KA?ratAi??r Diana Popova 2000ai??i??de dA?zenlediAYi ai???Antifeminism ai??i?? Antimachismoai??? baAYlAi??klAi?? sergisinin katalog yazAi??sAi??nda ai???50 yAi??llAi??k komA?nist yAi??netimde Bulgar kadAi??nlarAi?? erkekle tam eAYit haklara sahipti, ama evde oturmayAi??, Ai??ocuklarAi??na bakmayAi?? ve eAYlerinin baAYarAi??larAi??ndan gurur duymayAi?? dA?AYlA?yorlardAi??ai??? diyor. KomA?nist yAi??netimden sonra kadAi??n erkek eAYitliAYinde deAYiAYen bir durum yok; bu kez de kapitalist sistem iAi??indeki kimlik sorunlarAi?? sAi??z konusuai??i??

Balkan A?lkeleri ile TA?rkiye arasAi??nda, kadAi??nlarAi??n toplumsal varlAi??AYAi?? ile ilgili tarihsel baAYlam ya da ortak bellek, kuAYkusuz Bizans ve OsmanlAi??ai??i??da odaklanAi??yor. Bu konuda Nevra NecipoAYlu imzalAi?? ilginAi?? bir yazAi?? bu derginin AralAi??k 1993 sayAi??sAi??nda yayAi??nlanmAi??AY. ai???Bizansai??i??ta KadAi??nlarai??? baAYlAi??klAi?? yazAi??da kadAi??nlarAi??n Ai??konaklazma karAYAi??sAi??ndaki baAYkaldAi??rAi??sAi??ndan sAi??z ediyor. BizanslAi?? kadAi??nlar ikonalara sahip Ai??Ai??kmAi??AY ve korunmasAi?? iAi??in mA?cadele vermiAYler. NecipoAYluai??i??nun araAYtAi??rmasAi??na gAi??re, 726 ya da 730 yAi??lAi??nda Ai??mparator II.Leonai??i??un BA?yA?k Sarayai??i??Ai??n Halke kapAi??sAi??nda asAi??lAi?? duran Ai??sa Ai??konunu kaldAi??rAi??lmasAi??yla ilgili emrine baAYkaldAi??ran kadAi??nlar Konstantinopolis sokaklarAi??na dAi??kA?lerek isyan etmiAYler ve hatta ikonu kaldAi??rmak A?zere oraya yollanan bir adamAi?? Ai??ldA?rdA?kleri biel ileri sA?rA?lmA?AYtA?r. Ai??te yandan, Ai??nce geAi??ici olarak II.Ai??znik Konsiliai??i??nde (787), daha sonra kalAi??cAi?? olarak 843ai??i??de ikonlara ibadetin ihyasAi??nAi?? gerAi??ekleAYtiren her iki hA?kA?mdar da kadAi??n ai??i?? Ai??mparatoriAi??e Ai??rene ve Ai??mparator Theophilosai??i??un karAi??sAi?? Theodora-dAi??r. (1)

KadAi??nlarAi??n ikonolara sahip Ai??Ai??kmalarAi??nAi??n nedeni, evlerinde ibadet etmeleri ve bu ibadet iAi??in ikonolara gereksinim duymalarAi??dAi??r.

NecipoAYlu ilginAi?? bir saptama daha yapAi??yor: Ai??konoklastlar geleneksel antifeminist gAi??rA?AYleri benimsemiAYler ve Meryem Anaai??i??nAi??n rolA?nA? dahi sorgulamAi??AYlardAi??r.

Bu da kadAi??nlarAi??n varkalma/varolma durumunun boyutlarAi??nAi?? gAi??stermek iAi??in yeterli bir saptamaai??i??

Oleg Grabar da, Ai??slamische Kunst kitabAi??nda (2) Ai??slamai??i??daki suret yasaAYAi??nAi??n Bizans Ai??konoklazmai??i??Ai??ndan kaynakladAi??AYAi??nAi?? ve arkasAi??nda siyasal bir neden olduAYunu vurgular.

Erken HAi??ristiyanlAi??k ve Ortodoksluk iAi??inde ai???feministai??? ve ai???antifeministai??? durumlara AYAi??yle bir deAYindikten sonra, NecipoAYluai??i??nun ai???Ai??rtA?nme Bizans Ai??mparatorluAYuai??i??nda kadAi??n yaAYamAi??nAi??n bir diAYer sA?rekli Ai??zelliAYidirai??? saptamasAi?? da bu Ai??rtA?nme iAYinin hiAi?? de yalnAi??z MA?slA?man toplumlarAi??n geleneAYi olmadAi??AYAi??nAi??, tarihsel bir miras olduAYunu anAi??msamak aAi??Ai??sAi??ndan Ai??nemlidir.

Burada, TA?rkiyeai??i??de kadAi??nlarAi?? biz ve Ai??tekiler olarak ayAi??ran Ai??rtA?nmeye de deAYinerek, bana Sofya TVai??i??sinde yapAi??lan sAi??yleAYide yAi??neltilen ai???TA?rkiyeai??i??de kadAi??nlar Ai??rtA?nA?rken, bu kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??n kAi??ktenci iAYleri nasAi??l karAYAi??lanAi??yor?ai??? sorusunun, gerAi??ekte derin bir bellek yoksunluAYu ve bilgisizlikten kaynaklandAi??AYAi??nAi??n da altAi??nAi?? Ai??izelim. Ai??te yandan, bu sergi dolayAi??sAi??yla, TA?rkiyeai??i??deki gA?nA?mA?z sanatAi?? ve kA?ltA?rA?nA?n Bulgaristanai??i??da ne denli az bilindiAYini de Ai??AYrenmiAY olduk. Bulgaristanai??i??daki bA?yA?kelAi??ilik gAi??revlileri, davetli olduklarAi?? halde sergiye gelmeyerek ve hiAi??bir ilgi gAi??stermeyerek, bunun nedenini aAi??Ai??klamAi??AY oldular.

GerAi??ekte, Istanbulai??i??dan kadAi??n sanatAi??Ai??larAi?? Ai??aAYAi??rmamAi??n nedenleri de saAYlamdAi??. HerAYeyden Ai??nce 80ai??i??li yAi??llarAi??n ortasAi??ndan bu yana kadAi??n sanatAi??Ai??lar atAi??lgan, dikkat Ai??ekici ve irdeleyici iAYler A?retiyor ve uluslararasAi?? ortamlarda ilgi gAi??rA?yor. Yine de kuram ve uygulamada modern ve post-modern sanat iAi??inde erkekegemen sAi??ylemin gA?cA? yadsAi??namaz. TA?rkiyeai??i??nin post-modernlik sA?recindeki geAi??iAYlerde kadAi??nlar hala sA?rmekte olan geleneksel yapAi??lar yA?zA?nden siyasal, ekonomik ve toplumsal alandaki kimliklerini kabul ettirmek iAi??in uAYraAY veriyor.Ai??Ai?? Post-modernlik sA?reci kadAi??nlar iAi??in bir aAi??Ai??lAi??mdAi??r; ama status quoyu deAYiAYtirmek Ai??yle kolay bir iAY deAYil. Toplumun dAi??AYAi??na atAi??lmAi??AY ya da toplumdaki kimliAYi bastAi??rAi??lmAi??AY bireylerin ai??i?? ki bunlar iAi??inde her sAi??nAi??ftan ve her meslekten kadAi??nlar Ai??oAYunluktadAi??r ai??i?? durumunu iyileAYtirmek iAi??in herAYeyden Ai??nce bA?yA?k anlatAi??larAi??n yapAi??sAi??kA?me uAYratmak gerektiAYini biliyoruz; bunu yapabilmek iAi??in kitlelerin ve kurumlarAi??n modernist bakAi??AYAi??nAi?? ve yapAi??sAi??nAi?? kAi??kten deAYiAYtirmek gerekiyor. Bu baAYlamda gA?nA?mA?z sanatAi??nAi??n sorgulayAi??cAi??, irdeleyici ve sarsAi??cAi?? Ai??rnekleri Ai??nemli bir iAYlev taAYAi??rken, kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??n bu A?retim iAi??inde yansAi??ttAi??klarAi?? paylaAYAi??mcAi??, iletiAYimci, esnek ve iAYbirlikAi??i nitelikleri yararlAi?? sonuAi??lar doAYuruyor.

TA?rkiyeai??i??de, 90ai??i??lAi?? yAi??llarda kurulan sivil Ai??rgA?tlerle ivme kazanmasAi??na karAYAi??n, sanat alanAi??nda etkin bir Ai??rgA?tlA? bir kadAi??n sanatAi??Ai??lar tavrAi??ndan/hareketinden sAi??z edemezsek de, nitelik ve nicelik olarak kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??n A?rettikleri iAYlerin Ai??nemini ayAi??rt etmemiz gerekir. Bu ortaya Ai??Ai??kAi??AY hiAi??bir zaman kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??n biraraya gelerek bir dayanAi??AYma iAi??inde sergi aAi??malarAi?? biAi??iminde olmadAi??; tam tersine 80ai??i??li yAi??llarAi??n baAYAi??ndan bu yana erkek sanatAi??Ai??larAi??n denetiminde olan sergilere kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??n davet edilmesi biAi??iminde bir geliAYme sAi??z konusu oldu. GeAi??miAYte de, erken ve geAi?? modernizm iAi??inde de bir feminist sanattan sAi??z edemeyiz ya da kadAi??n kimliAYinin sanat yapAi??tlarAi??nda siyasal bir manifesto olarak dAi??AYavurulmasAi??ndan. Hale Asaf gibi erken modernist, AzA?kriye Dikmen, Fahrel Nissa Zeid, Aliye Berger, FA?reyya gibi geAi?? modernistler de ai???marjinalai??? gAi??rA?nmA?yordu ve herhangi bir ayrAi??m iAi??inde deAYerlendirilmiyordu; sayAi??ca Ai??ok azdAi??lar ve erkeklerle rekabet ettikleri dA?AYA?nA?lmA?yordu. 70ai??i??li yAi??llarda FA?sun Onur arte-povera nitelikli kAi??rAi??lgan iAYlerini yaparken, 80ai??i??li yAi??llarda Nur KoAi??ak kadAi??nAi?? fetiAY-nesne olarak gAi??steren foto-gerAi??ekAi??i resimlerini yaparken, Jale Erzen, Hale ArpacAi??oAYlu yeni-ekspresyonist kadAi??n figA?rlerini yansAi??tAi??rken de bu A?retimler toplum tarafAi??ndan bir kimlik arayAi??AYAi??, bir kadAi??n baAYAi??msAi??zlAi??AYAi?? hareketi iAi??inde deAYerlendirilmemiAYtir; oysa bu A?retimleri post-modern kadAi??n kimliAYinin Ai??ncA? imgeleri olarak deAYerlendirmek gerekirdi. KadAi??n kimliAYinin manifestolarAi?? post-modern sA?reAi?? iAi??inde adAi??m adAi??m ilerleyerek gA?ndeme geldi; bu ilerleme Ai??zellikle 90ai??i??lAi?? yAi??llarda Handan BAi??rA?teAi??ene, AyAYe Erkmen, Ai??nci Eviner, GA?lsA?n Karamustafa, FA?sun Onur ve Hale Tenger, Canan Tolon gibi sanatAi??Ai??larAi??n yerel ve uluslararasAi?? ortamdaki etkinliklerinde belirginleAYti. 90ai??i??lAi?? yAi??llarAi??n ortasAi??ndan gA?nA?mA?ze iki kuAYak sanatAi??Ai??nAi??n, AzA?kran Aziz, Ai??zgA?l Arslan, Azeyda Cesur, Elif Ai??elebi, Esra Ersen, GA?l Ilgaz, AzA?kran Moral, Ebru Ai??zseAi??en, Neriman Polat, , Gonca Sezer, Sermin Sherif Canan Azenol, Mukadder AzimAYek sAi??nAi??rlarAi?? ve tabularAi?? zorlayan iAYleriyle de bu sA?recin tartAi??AYAi??lmaz bir ivme kazandAi??AYAi?? sAi??ylenebilir. Bu sanatAi??Ai??larAi??n alt-A?st ettikleri, zorladAi??klarAi?? alanlar geniAY; genellikle babaerkil aile dA?zeni, cinsel baskAi??lar, gA?nahlar, suAi??lamalar, Ai??ocuk ve kadAi??n tacizleri, tA?ketim ve reklamAi??n kadAi??nAi?? streotip imge ve fetiAY olarak kullanmasAi??, gAi??vde ve ruh Ai??atAi??AYkAi??larAi?? A?stA?nde duruyor, toplumbilim, ruhAi??Ai??zA?m yAi??ntemleri kulanAi??yorlar.

Ancak bA?yA?k kitleninAi?? ve kA?ltA?r odaklarAi??nAi?? yAi??neten Ai??evrelerin bu A?retimi gerektiAYi gibi deAYerlendirmediAYi aAi??Ai??ktAi??r.
Modernizme kendiliAYinden ve bilinAi??li olarak geAi??memiAY toplumlarda, 20.yy boyunca Modern Sanat bir A?st yapAi?? olarak nitelendirildi ve kitleleri etkilemek aAi??Ai??sAi??ndan gA?cA?nA? yitirdi. Kitlenin kA?ltA?rle karAYAi??laAYmasAi??nAi?? saAYlayan altyapAi??lardan yoksun A?lkelerde Post-modern sanatAi??n da bu yabancAi??laAYmadan payAi??nAi?? almakta olduAYu gAi??rA?lA?yor.Ai?? BA?tA?n kaynaklarAi??nAi?? yaAYamdan alan post-modern sanatAi??n siyasal, toplumsal, eleAYtirel iAi??eriklerini gAi??z ardAi?? eden kurumlar ve kitle karAYAi??sAi??nda sanatAi??Ai??nAi??n direnmesi de yine sAi??z konusu A?lkelere Ai??zgA? bir durum olarak sA?rA?p gidiyor. Sanat sistemi geliAYmiAY toplumlardaysa, sanatAi??Ai??nAi??n daha Ai??ok bu sistemle hesaplaAYan yapAi??tlar A?rettikleri izleniyor. DolayAi??sAi??yla, sanat A?retimindeki yorum ve uyarAi??larAi?? dikkate almayan bir toplumun, kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??n A?retimlerindeki ayrAi??mAi?? ve Ai??eAYitliliAYi de fark etmelerini beklemek saflAi??k oluyor.

Ai??te yandan, tA?ketim kA?ltA?rA? ve medyayla kim rekabet edebiliyor, hesaplaAYabiliyor ve alan kazanabiliyor? Babaerkillik, karar mekanizmalarAi?? iAi??inde olamama, dA?AYA?nce ve projelerini uygulamakta engellerle karAYAi??laAYma gibi zorluklarla baAY etmeye Ai??alAi??AYan kadAi??n sanatAi??Ai??lar, bir de kadAi??n kimliAYini ai???paAi??avrayaai??? dAi??nA?AYtA?ren tA?ketim ve medya kA?ltA?rA? karAYAi??sAi??nda direnmeyi de A?stleniyor; onlardan bunu bekleyen bir kitle olmamasAi??na karAYAi??nai??i?? A?stelik sanat A?retimi, hiAi??bir zaman feminist tartAi??AYmanAi??n iAi??ine alAi??nmadAi??, bu A?lkede ve bu A?lkeye benzer birAi??ok baAYka A?lkede. AAi??Ai??kcasAi??, kadAi??n sanatAi??Ai??larAi??n bA?yA?k bir bAi??lA?mA? saAYlam yerlerini uluslararasAi?? sanat ortamAi??nda, ortamlarAi??n sunduAYu olanaklar iAi??inde iAY yaparak kazandAi??lar. GerAi??i, daha Ai??nce belirttiAYim gibi, gA?nA?mA?zde yerel ve uluslararasAi?? sanatta feminizm ya da kadAi??n kimliAYi manifestolarAi?? modasAi?? geAi??miAY olarak deAYerlendiriliyor; Ai??Ai??plak modelleri ai???still-lifeai??? olarak sunan Vanessa Beechcroft ve Ai??arAYaflAi?? kadAi??nAi?? videolarAi??nAi??n baAYoyuncusu yapan Shirin Neshatai??i??Ai??n iAYleri iAi??in yapAi??lan yorumlarda ai???feminizmai??? sAi??zcA?AYA? edilmiyor. Burada, sanat piyasasAi??nAi?? A?rkA?tmemek stratejisi Ai??ne Ai??Ai??kmaktadAi??r; Ai??A?nkA? kA?resel kapitalist sistem toplum adAi??na yapAi??lan karAYAi?? Ai??Ai??kAi??AYlarAi?? ai???AYAi??kai??? bulmuyor. Oysa, hem HAi??ristiyan hem de MA?slA?man toplumlarda ai???kadAi??n kimliAYiai??? dA?pedA?z erkekegemen siyasetlerin ve yAi??netimlerin spekA?lasyon alanAi??dAi??r.

Sofyaai??i??daki 8 Mart GrubuAi??Adelina Popnedeleva, Alla Georgieva, Borjana Dragoeva, Daniela Kostova, Dimitrina Sevova, Elena Panajotava, Maria Vassileva(kA?ratAi??r), Monika Romenska, Nadezhda Lyahova, Nadja Genova, Sylvia Lazarova, Tanya Abajiyeva, Venstsislav Zankovai??i??danAi??oluAYuyor; bu sanatAi??Ai??larAi??n bAi??yle bir grup kurmalarAi??nAi??n arkasAi??nda benzer nedenler olduAYu Ai??ok aAi??Ai??k!

Maria Vassileva ai???Subjects and Shadows (Ai??zneler ve GAi??lgeler) baAYlAi??klAi?? sergisinde (3)ai???KadAi??nAi??n erkeAYin gAi??ldesi olduAYu, bugA?n de geAi??erliAYini yitirmemiAY streotip bir dA?AYA?ncedir. Ai??kinci olma durumu birAi??ok kadAi??nAi??n iAi??ine sinmiAYtir ve Ai??zellikle bu duygu, Ai??teki cinsin yararAi??na bir boyun eAYme tavrAi??nAi?? da temellendirir. KadAi??n yalnAi??z bir gAi??lge olarak algAi??lanmaz, aynAi?? zamanda gAi??lge gibi davranAi??r da. Virginia Wolfai??i??un belirttiAYi gibi, adsAi??zlAi??k kadAi??nAi??n kanAi??nda akar ve kadAi??nlar hala geride saklanman tutkusu iAi??indedir. ErkeAYin egosonu beslemenin kadAi??nAi??n gAi??revi olduAYu anlayAi??AYAi??, kadAi??nAi??n kendini gerAi??ekleAYtirme Ai??abalarAi??na gAi??lge dA?AYA?rmektedir. Bu sorunun bireysel deneyimlerini kadAi??n sanatAi??Ai??larAi?? ai???siyah-beyazai??? gAi??rsel sonuAi??larda gA?ndeme getiriyor, ne ki en azAi??ndan bizim A?lkemizde bu sonuAi??lar halaAi?? kararsAi??zlAi??kla karAYAi??lanmaktadAi??rai??? diyor.
Sheshow sergisiATACenterfor Contemporary Artai??i??Ai??n 100m2ai??i??lik salonunda gerAi??ekleAYtirildi. KAi??sAi??tlAi?? bir sergi bA?tAi??esi dolayAi??sAi??yla, yapAi??tlarAi?? ai???yolcu beraberinde taAYAi??nabilirai??? Ai??lAi??A?de tutmak zorunluAYu vardAi??. Istanbul Sofya arasAi?? 500kmai??i??lik otobA?s yolculuAYu, bize iki A?lke arasAi??ndaki benzerlikler ve farklarAi?? gAi??stermek aAi??Ai??sAi??ndan yararlAi??ydAi??; benzerlikler daha Ai??ok yaAYam biAi??imlerinde, farklar ise kapitalist sistemin dayattAi??AYAi?? gAi??rA?ntA?lerdeai??i??Bulgaristanai??i??Ai??n Avrupa BirliAYiai??i??ne girme sA?recindeki yapAi??lanmasAi??nAi??n kolay olmadAi??AYAi?? aAi??Ai??kAi??a gAi??rA?lA?yordu.

Sergideki yapAi??tlara gelinceai??i??

YeAYim Agaoglu, Bulgar AYair Georgi Pashov tarafAi??ndan Bulgarcaai??i??ya Ai??evrilen ai???Geldilerai??? baAYlAi??klAi?? AYiirini yazdAi??AYAi?? 100 adet sarAi?? kagAi??dAi??, bu kez, savaAYa gAi??nderme yapan uAi??ak ve gemi biAi??iminde katlAi??yarak sergiledi. AAYaoAYluai??i??nun AYiirlerini bu enstalasyonlar yoluyla tA?ketime sunmasAi?? bir yeni-fluksus iAY olarak deAYerlendirilebilir. YapAi??tlarda ai???AYiirsellikai??? arayanlara ince bir yanAi??tai??i??

Sergideki en genAi?? sanatAi??Ai?? Ai??zgA?l Arslanai??i??Ai??n kendi kuAYaAYAi??nAi??n gA?nlA?k yaAYamAi??ndan bir kesiti gAi??steren bir performansAi??na ait 14 fotografAi??, kuAYkusuz kimseye yabancAi?? deAYil. Arslan, kapalAi?? bir odada, bilgisayar baAYAi??nda ve sanal ortamda saatler boyunca yaAYadAi??AYAi?? deneyimler A?stA?ne kurguluyor bu 2001 tarihli ai???On Lineai??? adlAi?? diziyi. FotograflarAi??n ai???resimli romanai??? niteliAYi yeni tutkunun iAi??erdiAYi yalnAi??zlAi??k, Ai??evreye yabancAi??laAYma, devinimsizlik gibi olumsuzluklarAi?? Ai??rtA?k biAi??imce gA?ndeme getiriyor.

Handan BAi??rA?teAi??eneai??i??nin bu sergi iAi??in gerAi??ekleAYtirdiAYi ai???My Motherai??i??s Showai??? baAYlAi??klAi?? otobiyografik iAY, A?stA? renkli boncuklarla iAYlenmiAY Ai??iAi??ekli bir Ai??rtA?. Ai??rtA?nA?n bir ucunda bir cam A?stA?ne basAi??lmAi??AY bir el izi, Ai??teki ucunda BAi??rA?teAi??eneai??i??nin 1962 tarihli bir suluboya resmi. Ai??rtA?nA?n iAYlemeleri arasAi??na yer yer fotograflar yerleAYtirilmiAY; BAi??rA?teAi??eneai??i??nin bir iAYleme ustasAi?? olan, ama artAi??k yaAYamayan annesine ait bu Ai??rtA?yA? iAYleyen yakAi??nlarAi??nAi??n iAYlemeyi yaparken Ai??ekilen fotograflarAi??ai??i??BAi??rA?teAi??ene, uzun yAi??llar sakladAi??AYAi?? bu Ai??rtA?yA? annesinin geldiAYi topraklara bA?tA?n iAYlerinde izlenen yAi??ntemleri kullanarak geri gAi??tA?rdA?: kullanAi??lan hazAi??r nesnenin iAi??erdiAYi bA?tA?n belleAYin yapAi??sAi??kA?mA? ve iAYin yeniden kurulmasAi??nda bu Ai??zgA?n Ai??gelerin niteliklerini yitirmeden iAYlev kazanmasAi??ai??i??

Neriman Polat ve Elif Ai??elebi videolarAi??yla dikkatleri TVai??i??nin odalardaki kaAi??Ai??nAi??lmaz varlAi??AYAi??na ve kA?ltA?rA?ne Ai??ekti. Neriman Polat karanlAi??k odada parlayan bir TV gAi??rA?ntA?sA?ne bir kadAi??nAi??n mA?dahelesini gAi??steren videosunda, kadAi??n ve TV arasAi??ndaki ai???iliAYkiyiai??? bir mastA?rbasyon devinimiyle Ai??zetliyor. Elif Ai??elebi ise sA?rekli zaplanan bir TV deki hayvanlAi?? animasyonlar Ai??nA?nde canlAi?? ve cansAi??z hayvanlarla bir ai???Ai??lA?-doAYaai???, ai???canlAi??-doAYaai??? karAYAi??tlAi??AYAi?? oluAYturuyor. Her iki video da TV kA?ltA?rA?nA?n kAi??sa mesajlAi?? beyin yAi??kamasAi??nAi??n hicivci bir simulasyonuai??i??

Ai??nci Evinerai??i??in 1998 tarihli ai???Terra Incognitaai??? baAYlAi??klAi?? dijital dizisinden ai???Tedaviai??? ve ai???KardeAYlikai??? adlAi?? yapAi??tlarAi?? sergilendi. Bu dizi 1960ai??i??lara ait Amerikan refah toplumunun stereotip yaAYam biAi??imlerini gAi??steren bir dizi hazAi??r fotograftAi??r. Fotograflardaki insanlarAi??n baAYlarAi?? yerine balAi??k baAYlarAi?? yerleAYtirilmiAYtir. Ai??zgA?n fotograflar bir bakAi??ma da 1940-60 arasAi??ndaki Holywood filmlerini de Ai??aAYrAi??AYtAi??rAi??r; mA?dahele bu Ai??aAYrAi??AYAi??ma bir aAYama daha tekinsizlik ve yabancAi??laAYma yA?kler. Eviner, bu diziyle izleyicinin bakAi??AYAi??nda istediAYi sarsAi??ntAi??yAi?? ve gA?vensizlik duygusunu yaratAi??yor.

GA?l Ilgazai??i??Ai??n dizisi de bir performansAi??n 8 siyah-beyaz fotograftaki sonuAi??larAi??nAi?? gAi??sterir. SanatAi??Ai?? kendi karnAi??nAi??n A?stA?ne- gAi??vdesinin doAYurgan bAi??lgesine- ai???I am Guilty ofai??i??ai??? (ai??i??ai??i??lardan suAi??luyum) yazmaktadAi??r. Bu bir genel itiraftAi??r; bA?tA?n suAi??lamalar ve gA?nahlar iAi??in bir kez yapAi??lan eylemdir. Bu aynAi?? zamanda rahatlatAi??cAi?? bir eylemdir; kimlik sorununa sAi??fAi??r noktasAi??ndan baAYlamaktAi??r.

Sermin Sherifai??i??in baAYAi??rtA?sA?nA? sorulayan fotograf dizisi 49.Venedik Bienaliai??i??nde sergilenmiAYti. SanatAi??Ai??nAi??n yaptAi??AYAi?? performansta kullandAi??AYAi?? kAi??zAi??l Ai??rtA?, 70 kadar farklAi?? Ai??rtA?nme biAi??imini iAi??eriyor. Ai??zleyici her biAi??im iAi??in ayrAi?? bir kimlik deAYerlendirmesi yapabilir; dolayAi??sAi??yla baAYAi??rtA?sA?nA?n gA?nA?mA?zdeki Ai??slam Ai??aAYrAi??AYAi??mlAi?? anlamAi??nda bir kayma ve genellemelerin geAi??ersizliAYi sAi??z konusudur. Ai??te yandan ai???scarletai??? (kAi??zAi??l) farklAi?? anlamlar yA?klA?dA?r; Ai??zellikle hafif meAYrep kadAi??n anlamAi??, kadAi??n kimliAYi A?stA?ndeki streotip saptamalar iAi??in bir Ai??rnektir.

Ani Setyanai??i??Ai??n iAi??inde minil kil figA?rlerin yer aldAi??AYAi?? kum saati, izleyicinin kullanAi??mAi??na aAi??Ai??ktAi??r. Saat Ai??evrildikAi??e figA?rler parAi??alanacak ve un ufak olacaktAi??r. Setyanai??i??Ai??n bu iAYi, kadAi??n kimliAYinin parAi??alanmasAi??na nihilist bir bakAi??AY aAi??Ai??sAi?? getirmektedir. Gonca Sezerai??i??in dijital baskAi?? A?Ai??lemesi, bir gAi??rA?ntA? AYiiri olarak nitlendirilebilir. DoAYa, zaman ve kendi gAi??lgesi arasAi??nda A?Ai?? gAi??rA?ntA?de verilen bir sAi??yleAYiai??i??

Istanbulai??i??dan Sofyaai??i??ya giden bu serginin baAYlAi??AYAi?? da, kuAYkusuz toplumu (buradaki ve oradaki) dA?rtmek iAi??in bir stratejidir; hem sanatAi??Ai??larAi??n iAYlerine gAi??nderme yapAi??yor, hem de kitlenin bir kadAi??n sanatAi??Ai??lar sergisinden beklentisineai??i?? Geleneklerin baskAi??sAi??na boyun eAYen kitlelerin status quo alAi??AYkanlAi??AYAi??, eAYlence ve tA?ketim dA?nyasAi??na kilitlenmiAY, yorumlarAi?? kAi??sAi??tlanmAi??AY kitlelerin ai???showai??? beklentisi her zaman doyurulmayAi?? beklemektedir. Ai??ok aAi??Ai??ktAi??r ki ai???sheshowai???, gAi??zetlemeye/gAi??zetlenmeye yAi??nlendirilen kitleler iAi??in bir ai???peepshowai??? Ai??aAYrAi??AYAi??mAi?? yaptAi??rmaktadAi??r. Ne ki, sanatAi??Ai??larAi??n bu sAi??radan istekleri doyurmak gibi amaAi??larAi?? ve istekleri yok; onlar kendi amaAi??larAi?? ve isteklerini yapAi??tlarda uygulamaya koyuyor. GA?nA?mA?z sanat yapAi??tlarAi?? ve sergileri izleyicinin stereotip algAi??lamalarAi?? ve davranAi??AYlarAi??nAi?? hedef almak zorundadAi??r; hiper tA?ketim sistemiyle sA?rekli beslenen bu Ai??arpAi??klAi??kla baAYetmenin yolu bAi??yle bulunmuAYtur.

Beral Madra / MayAi??s 2002

1. Nevra NecipoAYlu, Women in Byzantium, GAi??steri, Dec. 1993, p.110-114
2. Oleg Grabar Die Entstehung der islamischen Kunst, Du Mont, KAi??ln, 1977, s. 79
3. Maria Vassileva, (ATA Center for Contemporary Art, Haziran 2000) BroAYA?r yazAi??sAi??